Musicofilia - Verhalen over muziek en ons brein
Uit studies komt het beeld naar voren over de belangrijkheid van muziek in het leven van heel veel mensen en waarschijnlijk in aanleg zelfs van nagenoeg ieder mens. Onherroepelijk komt dan ook de gevoelde verwantschap met ons taalvermogen naar voren. De nieuwste onderzoekingen met krachtige gereedschappen als MRI- en PET-scanners lijken dat beeld steeds meer te bevestigen en dit is ook het thema van het nieuwste boek van Oliver Sacks, Musicofilia.
Oliver Sacks is hoogleraar neurologie en de schrijver van opzienbarende boeken als 'De man die zijn vrouw voor een hoed hield' en het ontroerende 'Ontwaken in verbijstering', dat door de verfilming met Robert de Niro en Robin Williams wereldbekendheid verwierf. In Musicofilia bundelt hij 'verhalen over muziek en het brein' en stelt hij dat de mens niet alleen door het gebruik van taal uniek is, maar evenzeer door zijn vermogen tot muzikaliteit.
Hij voert in zijn voorwoord de denkbeeldige buitenaardse wezens op uit een sciencefiction roman van Arthur C. Clark, die met onbegrip de aardbewoners gadeslaan. Omdat die zich in zo grote getale overgeven aan zinloze bezigheden als het bedenken, maken en luisteren naar klankreeksen die voor henzelf geen enkele betekenis hebben. Deze 'opperheren' bezitten, ondanks hun vergaande cerebrale ontwikkeling, namelijk geen 'muziek'...
Wij mensen echter wel en soms - zoals blijkt uit het boek van Sacks - zelfs veel meer dan ons lief is. Zoals dokter Cicoria die na door de bliksem getroffen te zijn plotseling onweerstaanbaar naar pianomuziek verlangde, niet alleen als luisteraar maar ook als bespeler. Hij volgde pianolessen, raakte ervan bezeten en had nauwelijks tijd voor iets anders. En hij begon tenslotte ook een schier eindeloze stroom aan muziek in zijn hoofd te horen... jarenlang.
Tegenover dit geval, waar de muziek op een wat merkwaardige manier toch leidde tot een soort verrijking staan echter ook ervaringen die je eerder als 'muziekvrees' zou bestempelen. Dan dansten er door het hoofd van het slachtoffer onophoudelijk zich herhalende korte, jengelige fragmenten zonder een knop om deze uit te zetten. Soms zelfs was het nauwelijks muziek te noemen, maar betrof het geluid als van sirenes en ander straatgeluid.
Opvallend is het verband met epileptische aanvallen... Gehoorde muziek lokt daarbij soms een epileptisch insult uit, maar ook het omgekeerde komt voor. Verder is bekend dat een langdurig ontbreken van auditieve prikkels ook het spontaan losbarsten van muziek kan veroorzaken - dit is soms bijvoorbeeld het geval bij solozeilers of mediterenden. Zelf heb ik die ervaring ook ooit gehad tijdens een eenzame en spannende bergtocht...
Natuurlijk gaat Sacks ook uitgebreid in op het absolute gehoor ('Papa snuit zijn neus in g'), dat zowel zegen als vloek kan betekenen. Het is, zoals hij uitlegt, een heel andere wereld van waarnemingen, waarbij iemand met een absoluut gehoor gewoon niet begrijpt dat een ander de unieke fis-heid niet ervaart. Een beetje zoals je toch ook vreemd staat te kijken wanneer iemand de kleur rood of blauw vanwege kleurenblindheid niet weet te benoemen.
Oliver Sacks is een zeer belezen man die op een prettige en onderhoudende wijze de vele, uiteenlopende onderzoeken op muziek- en neurologisch gebied met elkaar in verband brengt en dit in een boeiend panorama weet te presenteren. Heerlijke lectuur voor iedereen die zich wat meer wil verdiepen in ons bijzondere en fantastische vermogen om van muziek te genieten. De Nederlandse uitgave telt 380 pagina's, waarvan 14 met een nuttige bibliografie.
Henk de Boer
Musicofilia - ISDN 9 789029 080668 - Meulenhoff - 19.90 euro
